9 typów toksycznych zachowań i jak sobie z nimi radzić

Każdego dnia rozmawiamy z dziesiątkami osób – z rodziną, przyjaciółmi, współpracownikami czy przypadkowymi pasażerami w transporcie lub klientami w sklepie. Czasem po takiej rozmowie pozostaje nieprzyjemny ślad, choć wydaje się, że rozmówca nie powiedział ani nie zrobił nic wyraźnie złego. Psychologowie uważają, że takie uczucie pojawia się, gdy mamy do czynienia z osobami przejawiającymi tzw. „toksyczne zachowania”.

W tym artykule przedstawimy rodzaje toksycznych zachowań, możliwe przyczyny ich występowania oraz sposoby ochrony własnych nerwów i zachowania wewnętrznego spokoju w kontaktach z osobami, które się tak zachowują.

1. Nadwrażliwość

Nadmierna wrażliwość bywa czasem postrzegana jako oznaka delikatnej natury lub nieśmiałej emocjonalności. W rzeczywistości jednak przyzwyczajenie do obrażania się o każde słowo i traktowanie nawet najbardziej niewinnych żartów jako osobistego ataku jest często formą manipulacji otoczeniem. Taka osoba niejako zmusza innych, by czuli się winni i robili dla niej wyjątki.

Przyczyną takiego zachowania jest zazwyczaj niska samoocena i chęć wyróżnienia się bez podejmowania większego wysiłku.

2. Gromadzenie negatywnych emocji

Ludzie tego typu w każdej sytuacji potrafią dostrzegać wyłącznie złe strony. Ich wieczne niezadowolenie i ponurość z czasem wywołują u otoczenia irytację, zmieszaną z poczuciem winy (bo rzeczywiście może im być źle). „Negatywniacy” często to wykorzystują – wydaje im się, że inni powinni im poświęcać szczególną uwagę i traktować ich wyjątkowo łagodnie. Sami jednak nie zastanawiają się, jak ich ciągłe narzekanie psuje innym nastrój.

3. Samouwielbienie

Jeśli ktoś ciągle tylko się chwali, kontakt z nim szybko staje się męczący – nawet jeśli rzeczywiście odniósł sukcesy i ma talent. Narcyz nie interesuje się niczym poza sobą: nie zauważa innych, nic o nich nie wie i nie przejawia ciekawości.

Takie zachowanie może nie wyrządzać bezpośredniej szkody, ale mało kto chce dobrowolnie utrzymywać kontakt z otwartym egoistą. W rezultacie osoba skupiona wyłącznie na sobie często zostaje w społecznej próżni.

4. Postawa ofiary

Na pierwszy rzut oka osoba o mentalności „ofiary” wydaje się nieszkodliwa, a nawet godna współczucia. Jest przekonana, że inni są wobec niej niesprawiedliwi, a życie i okoliczności są niezasłużenie okrutne. Od rozmówców oczekuje jedynie współczucia i potwierdzenia swojej racji. W praktyce taka postawa bywa bardzo wygodna: pozwala usprawiedliwiać błędy, unikać odpowiedzialności i nawet nieetyczne zachowania.

Rozmowa z wieczną „ofiarą” jest trudna: każda próba pocieszenia lub rzeczywistej pomocy wywołuje opór, a stwierdzenia typu „nie jest aż tak źle” spotykają się z agresywnymi oskarżeniami o brak serca.

5. Gadatliwość

Zbyt rozmowna osoba może być oczytana, błyskotliwa i opowiadać ciekawe rzeczy, ale kontakt z nią szybko męczy. Problem w tym, że gaduła prowadzi monolog, a nie dialog. W gruncie rzeczy nie obchodzi go, co myśli i czuje rozmówca, jakie ma doświadczenia ani czy ma w ogóle czas na słuchanie.

Prędzej czy później zaczynasz czuć się nie jak uczestnik rozmowy, lecz jak bierny słuchacz czyjejś przemowy. To frustrujące i męczące – nawet jeśli jesteś z natury cierpliwym słuchaczem.

6. Brak samokontroli

Każdemu może się zdarzyć zły dzień, zmęczenie czy stres, ale wyładowywanie złości na innych jest niedopuszczalne. Osoby, które nie potrafią panować nad sobą, są trudne w kontaktach: można się po nich spodziewać niegrzeczności, wybuchu gniewu lub histerii w każdej chwili. W efekcie otoczenie musi być ciągle w gotowości, co źle wpływa na samopoczucie i relacje.

Bywa też, że ktoś celowo nie chce się powstrzymywać, przedstawiając swoje wybuchy jako „wyrazisty charakter”. Z zewnątrz wygląda to jednak jak zwykłe złe wychowanie. A przeprosiny w stylu „wybacz, puściły mi nerwy” szybko przestają działać, jeśli sytuacje takie powtarzają się zbyt często.

7. Nadmierny perfekcjonizm

Bolesne dążenie do idealnego porządku to jedna z najbardziej uciążliwych cech charakteru dla otoczenia. Perfekcjonistę trudno zrozumieć, zwłaszcza gdy jego wymagania dotyczą drobiazgów (jak dokładnie myć naczynia, układać rzeczy, ubierać się itp.). Jeszcze trudniej znosić jego nieustanne uwagi i poprawki.

Taka osoba nie potrafi zaakceptować, że inni mają własny styl życia — jest przekonana, że jej ideały są ważniejsze od komfortu innych ludzi, a nawet od zwykłej uprzejmości. Kontakt z nieprzejednanym perfekcjonistą pozostawia poczucie krzywdy z powodu niesprawiedliwych ocen i zmęczenie ciągłym „poprawianiem błędów”.

8. Brak empatii

Większość dorosłych rozumie, że cieszenie się z cudzych nieszczęść czy otwarte wyśmiewanie czyichś wad jest niedopuszczalne. Osoby, które tego nie pojmują, sprawiają bardzo odpychające wrażenie. Ostentacyjna obojętność jest odbierana przez otoczenie jako nieprzewidywalność, a nawet zagrożenie.

Otwarte okazywanie braku współczucia często idzie w parze z niedojrzałością myślenia i niską inteligencją emocjonalną. Każdy przypadek braku taktu nieuchronnie wywołuje negatywną reakcję innych, co grozi konfliktami.

Nic dziwnego, że kontakty z osobą całkowicie pozbawioną empatii są ograniczane do minimum.

9. Poszukiwanie aprobaty

Brak pewności siebie sprawia, że niektóre osoby nieustannie szukają pochwał z zewnątrz. Relacja z kimś takim jest trudna z kilku powodów. Po pierwsze, jak każdy, taka osoba również popełnia błędy, ale zupełnie nie znosi nawet łagodnej krytyki. Po drugie, ciągłe próby zdobycia aprobaty pochłaniają mnóstwo czasu i energii wszystkich wokół.

Osoba spragniona pochwał domaga się ciągłej uwagi, ale zamiast współczucia i sympatii, zazwyczaj wywołuje jedynie irytację i zażenowanie.

Jak chronić się w kontaktach z toksycznymi osobami

W większości przypadków źródłem „toksycznego” zachowania jest niska samoocena i wewnętrzne kompleksy. Osoba, która nie potrafi komunikować się w zdrowy sposób, często próbuje dowartościować się kosztem innych. Po kontakcie z taką osobą pogarsza się nastrój, spada samoocena albo pojawia się uczucie zmęczenia. Szczególnie trudno, gdy nie da się całkowicie unikać takich relacji — na przykład, gdy „toksyczną” osobą jest kolega z pracy lub krewny. Stały stres wynikający z przymusowych konfliktów i negatywnych emocji z czasem odbija się na zdrowiu psychicznym i fizycznym. Co więc robić w takiej sytuacji?

• Po pierwsze, zadbaj o swój stan emocjonalny. Zrozum, że nie zmienisz czyjegoś zachowania samym przekonywaniem. Spory i próby udowodnienia „toksycznej” osobie, że się myli, są bezcelowe — to tylko zaostrzy konflikt. Zamiast tego skup się na własnym spokoju: rób przerwy w rozmowie, głęboko oddychaj lub zmień temat na neutralny.
• Po drugie, postaraj się spojrzeć na sytuację z psychologicznego lub medycznego punktu widzenia. Niektóre przejawy „toksyczności” mogą być związane z osobistymi problemami danej osoby, a nawet z zaburzeniami. Na przykład obsesyjne dążenie do porządku może być objawem zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, chorobliwa wrażliwość występuje przy zaburzeniach lękowych, a niekończąca się gadatliwość — to jeden z możliwych objawów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Jeśli zrozumiesz, że źródłem takich zachowań niekoniecznie jest zła wola, lecz problem wykraczający poza waszą relację, łatwiej będzie nie brać wszystkiego do siebie.
• Po trzecie, ogranicz kontakty, które są dla ciebie nieprzyjemne. „Toksyczne” osoby zazwyczaj tak traktują wszystkich, nie tylko ciebie, więc nie obwiniaj się za trudne relacje. Jeśli musisz mieć z kimś takim kontakt, staraj się ograniczyć go do niezbędnego minimum. Unikaj sytuacji, w których ta osoba może cię zranić, i nie bój się stanowczo powiedzieć „nie”, gdy próbuje naruszyć twoje granice. Pamiętaj: twoje zdrowie psychiczne i wewnętrzny spokój są ważniejsze i masz prawo ograniczać kontakty, które ci szkodzą.

Toksyczne osoby spotykają każdego. Ale twoim zadaniem nie jest ich ratować, tylko zadbać o siebie. Spokój, wyraźne granice i świadomość — to najlepsza odpowiedź na destrukcyjny wpływ.