Waar bevindt zich de droogste plek op aarde?

De droogste plek op aarde is helemaal geen hete zandwoestijn, zoals velen denken. Als je mensen willekeurig vraagt, zullen velen de Sahara of de Atacama-woestijn in Chili noemen. Inderdaad, deze regio’s zijn extreem droog: neerslag is er zeldzaam en het landschap lijkt buitenaards.

Toch bevindt de echte droogterecordhouder zich op een heel andere plek — op het koude zuidelijke continent Antarctica. Laten we uitzoeken waarom juist daar de grootste “droogte” heerst en wat deze extreme uithoeken van onze planeet zo bijzonder maakt.

Wat wordt als een woestijn beschouwd en waarom droog niet altijd heet betekent

Eerst is het belangrijk om te begrijpen dat een woestijn niet per se zon en zandduinen betekent. Het belangrijkste kenmerk van een woestijn is de geringe hoeveelheid neerslag. Volgens de algemeen aanvaarde definitie wordt een gebied als woestijn beschouwd als er minder dan ongeveer 250 mm neerslag per jaar valt (dat is minder dan een kwart meter, ongeveer 10 inch regen of sneeuw). Het is dus de droogte die een woestijn bepaalt, niet de luchttemperatuur. Er bestaan ook koude woestijnen — gebieden die zeer droog zijn, maar helemaal niet heet.

Zo ligt de beroemde Atacama-woestijn in Chili — een van de droogste plaatsen op aarde — op een plateau hoog boven de zeespiegel en dicht bij een koude oceaanstroom. Daardoor is het klimaat er ongewoon mild voor een woestijn. In de zomer stijgt de dagtemperatuur zelden boven +19…+20 °C; er is dus nooit de verzengende hitte die kenmerkend is voor de Sahara of de Arabische Woestijn. Wat neerslag betreft, breekt de Atacama echter bijna alle droogterecords.

Sahara en Atacama — droge extremen

Ter vergelijking: laten we de Sahara-woestijn in Noord-Afrika nemen. Dat is de grootste hete woestijn ter wereld. In haar centrale delen is regen een zeer zeldzaam verschijnsel: op sommige plaatsen valt er niet meer dan 20–30 mm water per jaar (slechts een paar centimeter!). Gemiddeld valt er in de Sahara jaarlijks ongeveer 70–100 mm neerslag, dus slechts enkele centimeters regen per jaar. Dat is erg weinig, en daarom ziet de Sahara er zo dor en levenloos uit.

De Atacama-woestijn is echter nog droger. De gemiddelde hoeveelheid neerslag in het centrale deel van de Atacama bedraagt slechts ongeveer 15 mm per jaar, wat meerdere keren minder is dan zelfs in de Sahara. En in de droogste delen van de Atacama vallen letterlijk slechts enkele millimeters regen per jaar. Sommige meteorologische stations daar hebben nog nooit regen geregistreerd sinds het begin van de waarnemingen!

Geologen denken dat in de kern van de Atacama gedurende meer dan 400 jaar — van de 16e tot de 20e eeuw — geen significante regenval is geweest. Stel je voor: eeuwenlang zonder regen. Geen wonder dat de grond daar bedekt is met zout en gebarsten klei, en dat levende organismen er uiterst zeldzaam zijn.

Deze minimale neerslag maakt de Atacama de droogste hete woestijn ter wereld en de tweede droogste plek van de planeet. De centrale gebieden vormen in feite een voorbeeld van een volkomen dor oppervlak dat doet denken aan het landschap van Mars.

Wetenschappers maken hier actief gebruik van: juist in de Atacama testen zij Marsrovers en apparatuur voor het zoeken naar leven, want de omstandigheden lijken sterk op die van Mars. Dichte mist (camanchaca) brengt een beetje vocht van de oceaan, genoeg voor het overleven van enkele korstmossen en bacteriën. Maar over het algemeen zien grote delen van de Atacama er zo levenloos uit dat ze dienen als model voor onderzoek naar buitenaardse woestijnen.

Antarctica — het droogste continent

Hoe vreemd het ook lijkt, het absolute droogterecord behoort niet tot een hete woestijn, maar tot het ijzige continent Antarctica. Hoewel we ons Antarctica voorstellen als bedekt met ijs en sneeuw, is het volgens klimatologische normen één grote woestijn. De neerslag (voornamelijk sneeuw) bedraagt er gemiddeld slechts ongeveer 50 mm per jaar op de binnenlandse plateaus en tot 200 mm per jaar aan de kusten. Omgerekend naar water is dat vergelijkbaar met de droogste gebieden van de Sahara. Alleen valt de neerslag daar niet als regen maar als sneeuw, die zich door de jaren heen ophoopt. Maar er zijn plekken in Antarctica waar niet alleen geen regen valt — daar komt helemaal geen enkele vorm van neerslag uit de lucht.

Het gaat om de zogenaamde Droge Valleien van McMurdo — een uniek gebied aan de rand van het continent. Deze valleien met een oppervlakte van ongeveer 4 800 km² liggen tussen hoge bergen, niet ver van de kust. Ze zijn bijna volledig vrij van ijs en sneeuw aan het oppervlak — kale rotsen en grond, net als op Mars. Wetenschappers zijn ervan overtuigd dat het in sommige van deze valleien ongeveer 2 miljoen jaar niet heeft geregend! Ja, miljoenen jaren zonder een druppel. Zelfs sneeuw die af en toe door de wind wordt meegevoerd, verdampt of waait meteen weg.

Waarom zijn de Antarctische Droge Valleien zo uitzonderlijk droog? Er komen verschillende factoren samen. Ten eerste worden de valleien omringd door bergen die een “sneeuwschaduw” vormen — een barrière voor vochtige luchtmassa’s uit de oceaan. De wolken kunnen de bergketens niet oversteken, en de neerslag bereikt de valleien niet. Ten tweede bevat de koude lucht boven Antarctica van nature weinig vocht (hoe lager de temperatuur, hoe minder waterdamp de lucht kan bevatten). Maar het belangrijkste geheim zijn de speciale katabatische winden.

Katabatische winden: natuurlijke fenomenen van Antarctica

Katabatische winden (van het Griekse katabatos — “afdalend”) zijn stromen van zeer koude, zware lucht die onder invloed van de zwaartekracht van de Antarctische gletsjers naar beneden stromen. Stel je voor: op het hoge ijsplateau koelt de lucht af tot extreme temperaturen en wordt dicht. Deze zware lucht begint letterlijk langs de berghellingen naar beneden te glijden — naar de zogenaamde Droge Valleien. Tijdens de afdaling versnelt hij tot ongelooflijke snelheden van tot 300–320 km/u. Zulke orkaankrachtige winden behoren tot de snelste permanente luchtstromen op de planeet.

Wanneer een katabatische wind een vallei binnenstormt, werkt hij als een gigantische föhn: een relatief warme (naar Antarctische maatstaven) en zeer droge luchtstroom verdampen onmiddellijk al het vocht op zijn pad. Sneeuw verdampt rechtstreeks vanaf het oppervlak voordat het zich kan ophopen. Zelfs ijs kan geleidelijk sublimeren — van vaste stof direct in damp overgaan.

Als gevolg daarvan blijven er in deze valleien noch sneeuw noch ijs achter — overal alleen kale rotsen en stof. Vanwege deze extreme droogte worden de Droge Valleien ook wel Antarctische oases genoemd — ironisch genoeg: in plaats van water is er totale droogte, maar het is wel een “oase” in de zin van ijsvrije grond.

Paradoxen van de droogste plek

Antarctica is uniek omdat het meerdere wereldrecords van de natuur combineert. Het is de droogste plek op aarde, maar tegelijkertijd ook de “natste” in een andere zin: nergens anders is er zoveel water als in het Antarctische ijs. Ongeveer 70% van de voorraden zoet water van de planeet is opgeslagen in de Antarctische ijskap. Dus de droogste continent bewaart het grootste deel van al het water op aarde — zij het in bevroren vorm. Als al dat ijs zou smelten, zou het zeeniveau van de aarde met bijna 60 meter stijgen — zo veel water houden de Antarctische woestijnen vast!

Een andere paradox zijn de Antarctische winden. Zoals we al hebben gezien, waaien hier de krachtigste winden op aarde. De gemiddelde jaarsnelheden breken op sommige plaatsen records: bijvoorbeeld in het gebied van het station Dumont d’Urville aan de kust werden windstoten tot 327 km/u geregistreerd. De voortdurend razende katabatische winden maken van Antarctica ook de winderigste plek ter wereld. In tegenstelling tot hete woestijnen, waar vaak een stille, verzengende lucht hangt, huilt de wind in de Antarctische woestijn bijna onafgebroken, waarbij hij de droge lucht voortdurend mengt.

Ten slotte, ondanks de extreme omstandigheden, vindt het leven zelfs hier manieren om te bestaan. De droogste valleien van Antarctica lijken levenloos — geen planten, geen dieren, geen microben in de bodem. Lange tijd werden ze als vrijwel steriel beschouwd. Maar wetenschappers hebben ontdekt dat er zelfs daar “verborgen oases” bestaan: bijvoorbeeld binnenin sommige stenen (in microscheurtjes van gesteente) leven kolonies fotosynthetische bacteriën. Deze micro-organismen gebruiken de minuscule sporen van vocht die zich in de steen condenseren en beschermen zich zo tegen de ijzige wind.

Deze manier van overleven doet denken aan mogelijke vormen van leven op Mars. Het is dan ook geen toeval dat NASA apparatuur voor Marsmissies test in de Droge Valleien en vergelijkbare gebieden. Al in de jaren 70, vóór de lancering van de “Viking”-sondes naar Mars, testten wetenschappers hun instrumenten in Antarctische valleien — omdat dit qua omstandigheden de plaats is die het meest op Mars lijkt op onze planeet.

Conclusie: een onverwachte kampioen van droogte

Dus, de droogste plek op aarde is geen verzengende zandwoestijn, maar koude, levenloze valleien in Antarctica. Ondanks het eeuwige ijs eromheen hebben deze valleien al miljoenen jaren geen regen gezien en ontvangen ze bijna geen vocht. Het verhaal van de Droge Valleien herinnert ons eraan hoe divers de aarde is: onder het ijs van Antarctica liggen “oases” van droogte die alle woestijnen overtreffen.

En hoewel de meeste mensen deze barre gebieden nooit zullen bezoeken, verruimt kennis erover ons begrip van de mogelijkheden van leven en de uiterste grenzen van het klimaat op onze planeet. Deze opmerkelijke combinatie — een woestijn op ijs, extreme droogte in een land van eeuwige kou — bewijst nogmaals dat de natuur vol ongelooflijke verrassingen zit.