Mity o herbacie: 5 popularnych błędnych przekonań, które obaliła nauka

Herbata — to jeden z najpopularniejszych napojów na świecie. Pije się ją wszędzie — od cichych angielskich salonów po gwarne wschodnie bazary. Jednak wraz z miłością do herbaty pojawiły się też różne mity dotyczące jej właściwości i sposobów picia.

Czas wyjaśnić, co z tego jest prawdą, a co — wymysłem, opierając się na współczesnych danych naukowych i zdrowym rozsądku. Poniżej omówimy najczęstsze błędne przekonania o herbacie i wyjaśnimy, dlaczego są nieprawdziwe.

Mit 1: Herbata jest szkodliwa, ponieważ zawiera kofeinę

Co mówią

Czasem można usłyszeć radę, by zrezygnować z herbaty z powodu zawartej w niej kofeiny. Uważa się, że każda kofeina to zło dla serca i nerwów, a skoro jest w herbacie, to i herbata jest niebezpieczna dla zdrowia.

Jak jest naprawdę

Tak, w liściach herbaty rzeczywiście występuje kofeina (nazywana także teiną). Jednak jej ilość w herbacie jest znacznie mniejsza niż w kawie. Na przykład filiżanka (200–250 ml) mocnej czarnej herbaty zawiera około 40–50 mg kofeiny, podczas gdy taka sama filiżanka kawy — około 100–150 mg.

Co więcej, herbata działa łagodniej niż kawa dzięki swoim szczególnym składnikom. Kofeina w herbacie jest związana z garbnikami (taninami) i uwalnia się wolniej. Mówiąc prościej, pobudzający efekt herbaty rozkłada się bardziej równomiernie i trwa dłużej — bez nagłego skoku i następującego po nim „spadku energii”, jak bywa po kawie. Nie bez powodu mówi się, że „herbata pobudza, ale nie drażni”.

Ponadto w liściu herbaty znajduje się unikalny aminokwas — L-teanina, który działa relaksująco na układ nerwowy. Łagodzi wpływ kofeiny: czujesz przypływ energii i jasność umysłu, ale bez nerwowości i kołatania serca. Dlatego filiżanka herbaty może jednocześnie pobudzać i lekko uspokajać — przyznasz, to przyjemne połączenie!

Ważne jest też to, że umiarkowane picie herbaty nie szkodzi zdrowemu człowiekowi. Lekarze za bezpieczną dawkę dla dorosłych uważają około 400 mg kofeiny na dobę, co odpowiada mniej więcej 6–8 filiżankom herbaty. Oczywiście jest to wartość uśredniona — każdy ma własną wrażliwość. Ale ogólnie dwie–trzy filiżanki herbaty dziennie można pić bez obaw.

W przeciwieństwie do alkoholu czy mocnych napojów energetycznych herbata w rozsądnych ilościach nie przeciąża serca. Zatruć się herbatą jest też praktycznie niemożliwe — po prostu fizycznie nie wypijesz tyle, by dostarczyć niebezpieczną dawkę kofeiny (a jej wchłanianie z herbaty przebiega wolniej właśnie dzięki taninom).

Przy okazji, popularne jest jeszcze jedno błędne przekonanie: jakoby herbata silnie odwadniała organizm z powodu działania moczopędnego kofeiny. W rzeczywistości kilka filiżanek herbaty dziennie doskonale gasi pragnienie i nie powoduje odwodnienia. Owszem, herbata nieco zwiększa diurezę (czyli możesz trochę częściej chodzić do toalety), ale jednocześnie uzupełnia zapasy płynów.

Badania pokazują, że u osób wypijających do 6 filiżanek czarnej herbaty dziennie poziom nawodnienia nie różni się od tych, którzy piją po prostu wodę. Aby herbata zaczęła wyraźnie „odwadniać”, należałoby wypić naraz bardzo dużą jej ilość — rzędu 8–10 filiżanek pod rząd. W codziennym życiu tyle nie pijemy. Dlatego śmiało traktuj herbatę (nawet czarną i zieloną) jako część swojego dziennego bilansu płynów.

Mit 2: Picie herbaty z cukrem jest szkodliwe

Co mówią

Zwolennicy zdrowego stylu życia i modnych diet często twierdzą, że dodawanie cukru do herbaty to ciężki grzech. Podobno słodka herbata z rana to prosta droga do tycia, cukrzycy i ogólnie samych szkód od cukru.

Jak jest naprawdę

Dodawać cukier czy nie — to kwestia smaku. Z medycznego punktu widzenia odrobina cukru w filiżance herbaty nie czyni jej szkodliwą. Jeśli nie masz cukrzycy ani innych przeciwwskazań, 1–2 łyżeczki cukru w porannej herbacie są jak najbardziej dopuszczalne. Tego nie da się porównać z ilością cukru obecną choćby w butelce napoju gazowanego lub kawałku tortu.

Duże badania obserwacyjne w Europie wykazały, że u osób dosładzających herbatę lub kawę ryzyko cukrzycy czy chorób sercowo-naczyniowych nie jest wyższe niż u tych, którzy piją je bez cukru (przy ogólnie umiarkowanym spożyciu cukru). Innymi słowy, niewielka ilość cukru podczas porannej herbaty istotnie nie wpływa na zdrowie.

Oczywiście nie oznacza to, że można bez umiaru objadać się słodkim — we wszystkim ważny jest umiar. Nadmiar cukru jest szkodliwy i lekarze zalecają ograniczać go do 6–9 łyżeczek dziennie (licząc całe jedzenie i napoje). Ale jeśli dwie z nich przypadną na twoją herbatę — nie ma w tym nic złego.

Co więcej, słodka herbata rano może być nawet korzystna z punktu widzenia pobudzenia. W nocy poziom glukozy (cukru) we krwi spada i rano mózg potrzebuje „paliwa”. Cukier to szybkie źródło glukozy, a mózg żywi się właśnie nią. Dlatego wielu osobom trudno się obudzić bez czegoś słodkiego. Razem herbata i cukier działają jak partnerzy: herbata stymuluje pracę mózgu, a glukoza z cukru od razu dostarcza temu mózgowi energii. W rezultacie łatwiej się skoncentrować, rośnie pobudzenie i poprawia się samopoczucie. Filiżanka słodkiej herbaty z rana rzeczywiście pomaga szybciej wejść w rytm pracy. Najważniejsze — znać umiar i nie zamieniać jej w szklankę syropu.

Oczywiście jeśli jesteś na diecie albo z powodów medycznych musisz ograniczać kalorie, dodatkowy cukier nie jest wskazany. W takiej sytuacji można zastąpić go łyżeczką miodu albo pić herbatę bez słodzenia — w końcu sama dobra herbata ma bogaty smak. Jednak dla większości osób herbata z cukrem w rozsądnych granicach nie jest szkodliwa. To lepsze niż sięganie po drożdżówkę czy baton czekoladowy na pusty żołądek.

A co z łączeniem herbaty z innymi słodkościami? Niektórzy obawiają się na przykład jednoczesnego picia herbaty i jedzenia czekolady — że taka kombinacja przeciąży serce lub żołądek. Tu z pomocą przychodzi nauka: łączenie herbaty z gorzką czekoladą nie tylko nie szkodzi, ale bywa korzystne!

Zarówno herbata, jak i ziarna kakao są bogate w antyoksydanty (flawanole). Ustalono, że osoby, które regularnie piją herbatę i jedzą ciemną czekoladę, mogą mieć zdrowsze naczynia krwionośne i niższe ryzyko chorób serca. W gorzkiej czekoladzie takich przeciwutleniaczy jest nawet wielokrotnie więcej niż w herbacie. Dlatego kawałek dobrej gorzkiej czekolady wraz z filiżanką herbaty to świetny pomysł. To nie tylko smaczne, ale daje też podwójną korzyść dla serca i mózgu. Kofeina i teobromina w czekoladzie razem z kofeiną herbacianą łagodnie pobudzają, a polifenole obu produktów chronią komórki przed uszkodzeniami.

Co ciekawe, herbata naturalnie „współgra” z czekoladą. Ciepła herbata pomaga tłuszczowym składnikom czekolady łatwiej się wchłaniać i zmniejsza wrażenie przesadnej słodyczy w ustach. Być może zauważyłeś: wystarczy popić czekoladę gorącą herbatą — a w ustach pozostaje przyjemny posmak bez lepkiej słodyczy. Inne napoje (jak mleko czy soki) nie dają takiego efektu. Warto więc zapamiętać: gdy masz ochotę na coś słodkiego — zjedz dwie kostki gorzkiej czekolady i popij herbatą. Sylwetce nie zaszkodzi, a korzyści i przyjemności będzie maksimum!

Mit 3: Picie herbaty z cytryną jest bezużyteczne

Co mówią

Stary przepis — czarna herbata z plasterkiem cytryny — niektórzy sceptycy uważają za pusty zwyczaj. „Witaminy i tak zniszczy wrzątek, a w ogóle lepiej zjeść cytrynę w całości niż wkraplać do herbaty” — można od nich usłyszeć.

Jak jest naprawdę

Herbata z cytryną — to świetny duet, a jej wartość została potwierdzona badaniami. Dodanie cytryny rzeczywiście wzbogaca herbatę w witaminę C, przy czym w gorącej wodzie ta witamina zachowuje się całkiem dobrze (bo zazwyczaj wkładamy cytrynę już do ciepłego naparu, a nie gotujemy jej). Co więcej, kwas cytrynowy poprawia przyswajanie korzystnych składników samej herbaty.

Badania pokazują, że dodanie soku cytrusowego do zielonej herbaty kilkukrotnie zwiększa biodostępność przeciwutleniaczy herbacianych. Zachodzi swoista synergia: cytryna konserwuje polifenole herbaty i pomaga im przejść przez żołądek, a witamina C częściowo neutralizuje garbniki. W rezultacie więcej korzystnych katechin (antyoksydantów herbaty) trafia do krwi i zaczyna działać na korzyść organizmu.

Oprócz oczywistego wsparcia witaminowego dla odporności herbata z cytryną daje też inne bonusy. Lekko przyspiesza metabolizm i sprzyja usuwaniu produktów przemiany materii z organizmu. Nic dziwnego, że ciepła herbata z cytryną to znany ludowy środek przy przeziębieniu lub przemęczeniu. I pragnienie ugasi, i gardło złagodzi, i dostarczy dawkę witamin.

Sama witamina C uczestniczy w detoksykacji (pomaga wątrobie neutralizować „toksyny”), a ciepły płyn poprawia krążenie i pracę nerek. Oczywiście nie należy traktować herbaty z cytryną jak cudownego lekarstwa na wszystkie choroby, ale jako napój wspierający w okresach stresu czy przeziębień sprawdza się bardzo dobrze.

Co ciekawe, herbata z cytryną uważana jest za napój antystresowy. Chodzi tu nie tylko o skład chemiczny, ale też o aromat i wrażenia. Zapach świeżej cytryny pobudza i jednocześnie zmniejsza lęk. A sam proces picia herbaty — powolny, rozgrzewający — działa uspokajająco na psychikę. W efekcie mamy prosty naturalny sposób na rozładowanie napięcia: zaparzyć ulubioną herbatę, wycisnąć do niej plaster cytryny, można dodać łyżeczkę miodu — i wypić niespiesznie, delektując się smakiem. Po 10–15 minutach czujesz się wyraźnie lepiej i spokojniej.

Mit 4: Bardzo mocna herbata szkodzi organizmowi

Co mówią

Czasem mówi się tak: im mocniejszy napar, tym bardziej szkodzi herbata. Podobno nadmiernie zaparzona herbata działa jak narkotyk i może wywołać uzależnienie albo podkopać zdrowie.

Jak jest naprawdę

Sama w sobie mocna herbata nie jest szkodliwa, jeśli jest dobrej jakości i pijesz ją w rozsądnych ilościach. Miliony ludzi na całym świecie lubią mocno zaparzoną herbatę — i piją ją codziennie bez problemów.

Weźmy na przykład tradycyjną angielską herbatę: zwykle zaparza się ją bardzo mocno i często podaje z mlekiem — i to nie przeszkadza pić jej regularnie przez całe życie. To samo można powiedzieć o indyjskiej masala chai czy tybetańskiej herbacie z masłem, a także o tradycyjnej zielonej herbacie w krajach Azji Centralnej — wszystkie te napoje są intensywne, ale nie uważa się ich za niebezpieczne dla zdrowia. Dla zdrowego człowieka mogą wręcz być częścią korzystnych nawyków.

Oczywiście ważne jest właściwe przygotowanie mocnej herbaty. Jeśli wrzucić do filiżanki garść taniej herbaty i zalać wodą nieznanej jakości — nic dobrego z tego nie wyjdzie. Szkoda może wynikać nie z mocy naparu, lecz z niewłaściwego parzenia. Na przykład przy użyciu złej wody (z zanieczyszczeniami), przy przegotowaniu naparu albo wielokrotnym zaparzaniu tych samych liści. W takich przypadkach w napoju gromadzą się niepożądane substancje, smak się psuje — i oto „szkoda”. Winna nie jest jednak moc sama w sobie, lecz naruszenie kultury parzenia.

A co z twierdzeniem, że mocna herbata uzależnia jak narkotyk? To pomieszanie pojęć. Rzeczywiście, jeśli ktoś regularnie pije dużo mocnej herbaty, u niego kształtuje się przyzwyczajenie — organizm lubi uczucie pobudzenia i komfortu. Ale to przyzwyczajenie psychologiczne, a nie uzależnienie narkotyczne.

Substancji narkotycznych w herbacie nie ma — skład chemiczny liścia herbaty został dobrze poznany, nie wykryto tam żadnych opiatów ani podobnych związków. Jedyną substancją psychostymulującą jest kofeina, o której już mówiliśmy. Od kofeiny może rozwinąć się lekkie uzależnienie, ale jest ono nieporównywalne z narkotycznym: najwyżej, co grozi zagorzałemu miłośnikowi herbaty — ból głowy i ospałość, jeśli nagle pozbawić go ulubionej herbaty. Nie ma żadnych „objawów odstawienia”, rozpadu osobowości czy innych koszmarów, jakie występują przy prawdziwych narkotykach.

Tu raczej chodzi o przyjemny zwyczaj i kulturę picia. W wielu narodach codzienne picie herbaty to ważny rytuał społeczny. Anglicy ze swoim „five o’clock”, Japończycy z ceremonią herbacianą, mieszkańcy Azji Centralnej z nieskończonymi czarkami zielonej herbaty — wszyscy oni piją herbatę mocną i często. I co z tego? Ta tradycja korzystnie wpływa zarówno na zdrowie, jak i na samopoczucie oraz styl życia.

Ludzie spotykają się przy herbacie, rozmawiają, relaksują się — i nie ma mowy o upadku czy degradacji, jak to bywa przy narkotykach czy alkoholu. Dlatego porównywanie mocnej herbaty do narkotyku jest niepoprawne. Herbata pomaga utrzymać energię i jasność umysłu, ale nie niszczy woli ani zdrowia.

Mit 5: Liście herbaciane można używać do parzenia przez cały dzień

Co mówią

Niektórzy oszczędni miłośnicy herbaty uważają, że zaparzony dzbanek można dolewać wrzątkiem wciąż od nowa i pić taką herbatę przez cały dzień. Po co niby za każdym razem wyrzucać liście — przecież nie oddały jeszcze całego smaku.

Jak jest naprawdę

Ponownie zaparzyć świeże liście herbaty 1–2 razy — to rzeczywiście normalne (zwłaszcza przy dobrej herbacie liściastej). Ale przechowywanie gotowego naparu godzinami, a tym bardziej całymi dniami — to zły pomysł.

Chodzi o to, że napar z herbaty to pożywka dla mikroorganizmów. W temperaturze pokojowej już po 6–8 godzinach w filiżance herbaty mogą zacząć namnażać się bakterie. Może i nie zauważysz tego gołym okiem, ale smak starej herbaty staje się nieprzyjemny — pojawia się gorzkawy posmak, „stęchły” zapach. Im dłużej stoi napar, tym więcej gromadzi się w nim produktów utleniania związków organicznych.

Na powierzchni starej herbaty często pojawia się tęczowy film — to produkty utleniania polifenoli i reakcje z solami zawartymi w wodzie. W organizmie takie związki nie dodają zdrowia, zwłaszcza jeśli herbata stała długo w temperaturze pokojowej.

W krajach wschodnich mówi się tak: „herbata, która stała dłużej niż dwie godziny, zamienia się w truciznę”. To oczywiście hiperbola — od razu trucizną się nie stanie, ale jest w tym ziarno prawdy. Na przykład witamina C i inne korzystne związki w zaparzonej herbacie rozpadają się już po 20–30 minutach. Po kilku godzinach w herbacie gwałtownie rośnie zawartość puryn i niektórych olejków eterycznych, które w świeżych liściach były związane. Puryny (np. adenina) w dużych ilościach są niepożądane — mogą wpływać na metabolizm i obciążać nerki.

Bakterie też nie próżnują: szczególnie ryzykowne jest zostawienie ciepłego dzbanka na słońcu lub w ciepłym pomieszczeniu — tam drobnoustroje mnożą się bardzo szybko. Wypicie takiej „odstanej” herbaty może co najmniej rozstroić żołądek.

Dlatego najlepiej używać liści herbaty od razu. Zaparzyłeś — wypij w ciągu godziny–dwóch, maksymalnie do końca dnia. Jeśli nie dopiłeś — nie żałuj, wylej resztę i zaparz świeży dzbanek. Herbata to produkt niedrogi, nie ma sensu oszczędzać groszy kosztem smaku i zdrowia.

Jeśli bardzo chcesz zachować zaparzoną herbatę (np. przygotowałeś dużo zimnej herbaty na piknik), to przelewając ją do szczelnego dzbanka i wkładając do lodówki, można przedłużyć „życie” napoju o dobę. W chłodzie bakterie namnażają się wolniej. Ale i tak po dniu taka herbata będzie już „nie pierwszej świeżości”.

Herbata — to niezwykły napój z bogatą historią i całym bukietem korzystnych właściwości. Ale rzeczywiście wokół niej narosło sporo mitów. Na szczęście współczesna nauka i wiekowe doświadczenie kultur herbacianych obalają te błędne przekonania.

Herbata przy umiarkowanym spożyciu nie szkodzi — ani serce, ani nerki, ani układ nerwowy nie cierpią od kilku filiżanek dziennie. Wręcz przeciwnie, dobra herbata wspiera jasność umysłu, poprawia nastrój, dostarcza organizmowi antyoksydantów i po prostu daje przyjemność.

Dodasz do niej łyżeczkę cukru, plaster cytryny czy wypijesz z kawałkiem czekolady — to nie uczyni herbaty mniej wartościową. Najważniejsze — znać umiar i słuchać swojego organizmu. Natomiast wczorajszy napar na pewno nie przyniesie korzyści.

Niech herbata przynosi ci tylko radość i zdrowie! Bo nie bez powodu pije się ją od kilku tysięcy lat i wciąż znajduje się w tym prostym rytuale źródło ciepła, energii i przyjemności.